کتاب آموزش قرآن در سیره نبوی، اثر دکتر محسن رجبی قدسی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن مشهد، و دو تن از همکاران ایشان آقایان مهدی غفاری و حسین مرادی است که با هدف بازنگری در روش های تعلیم و ترویج قرآن کریم در جوامع اسلامی نوشته شده است.
چشمه ی زلال زندگی با نویسنده این کتاب مصاحبهای انجام داده است که متن آن را در ادامه میخوانید.
چشمه زلال زندگی: لطفا خودتان را معرفی کنید و راجع به سابقه تحصیلی و شغلتان هم بفرمایید.
محسن رجبی قدسی هستم متولّد ۱۳۵۴. به لطف خدای کارسازِ بنده نواز، دیپلم ریاضی و فیزیک را از دبیرستان فردوسی مشهد در سال ۱۳۷۲ و فوق لیسانس الهیات و معارف اسلامی و ارشاد (گرایش علوم قرآن و حدیث) را از دانشگاه امام صادق(ع) در سال ۱۳۸۱ با دفاع از پایاننامه ام با عنوان: «بررسی بنیانگذاری قرائت و کتابت قرآن کریم توسط پیامبر اکرم(ص)» اخذ کردم. پس از خدمت مقدّس سربازی، ۱۲ سال در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی پژوهشگر بودم و در حین کار، دورۀ دکتری رشته الهیات و معارف اسلامی- علوم قرآن و حدیث را از ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۳ در دانشگاه فردوسی مشهد به پایان رساندم. به یاری خدای بزرگ از ۱۳۹۵ تا کنون عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکدۀ علوم قرآنی مشهد هستم.
چشمه زلال زندگی: هدف شما از نوشتن کتاب آموزش قرآن درسیره نبوی چه بود؟
نگاهی به روش ها و شیوه های متداول آموزش و ترویج قرآن در عصر حاضر، نشان می دهد که برنامه ریزی و راه اندازی این امر مهم بر پایۀ تعالیم قرآن کریم و آموزه های سیرۀ پیامبر اکرم نبوده و نیست. از این رو، بسیاری از آیات و روایات که ناظر و مبیّن این موضوع و جوانب مختلف آن هستند، تحلیل ناشده رها شده اند و گاه برداشت های ناقص یا نادرست از آن ها مبنای عمل قرار گرفته است. در حقیقت، بسیاری از مواقع با اخلاص و کوشش های فراوان در صدد ترویج قرآن برآمده ایم؛ غافل از این که روش های ما به علّت غیر مستند بودن به کتاب، سنّت، عقل و اجماع، خود، به یکی از عوامل اصلی مهجور بودن قرآن در جوامع اسلامی و موانع مهم ترویج کلام خدا تبدیل گردیده است. این کتاب پاسخی به این مسئله و آسیب بزرگ در جهان اسلام است.
اینکه آموزش و ترویج قرآن با چه هدف و فلسفه ای انجام بگیرد، در تعیین روش ها و شیوه های آموزش آن بسیار تأثیرگذار است. هدف نهایی آموزش قرآن در سیرۀ نبوی، فراگیری زبان قرآن به عنوان زبانی همگانی و وسیلۀ ارتباطی میان خدا و مردم، و مردم با مردم برای فراگیر ساختن فرهنگ الهی قرآن در سرتاسر جهان است. با توجه به این هدف، شیوه های رایج آموزش و ترویج قرآن مجید، کارآیی لازم را ندارند و درخور شأن کلام خدا نیستند. تنها راه جبران این نارسایی ها، یاری گرفتن از خود قرآن، بازگشت به اسوۀ حسنۀ رسول خدا و کنار گذاشتن سلیقه ها و شیوه های ابداعی غیر مستند به کتاب، سنّت، عقل و اجماع خواهد بود.
چشمه زلال زندگی: چه کسانی میتوانند مخاطب این کتاب باشند؟
مخاطب، همه مسلمانانی هستند که دغدغه تعلیم و تعلّم قرآن، ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی، و تربیت و پرورش معلّم قرآن را دارند. مباحث کتاب به گونه ای است که همۀ علاقمندان به حفظ قرآن، انس با قرآن، کتابت قرآن و حتّی فهم قرآن و تربیت قرآنی نیز می توانند از آن استفاده کنند.
چشمه زلال زندگی: روش شما در این کتاب به چه شکل است؟
ابتدا تمام جزئیات مربوط به آموزش و ترویج قرآن کریم که در بیان قرآن، و قول و فعل و تقریر پیامبر اکرم، امامان اهل بیت، صحابه و تابعین بهطور کامل تبیین شده و همراه با نظرات و توضیحات روشنگر و راهگشای مفسّران و محدّثان، محفوظ مانده و به دست ما رسیده است را از همۀ منابع حدیثی، تاریخی، تفسیری، فقهی و علوم قرآنی گردآوری و تحلیل کردیم. سپس آن ها را با روش های آموزش زبان و مهمترین مباحث تربیتی در حوزۀ تعلیم و تربیت در سطح دنیا مقایسه کردیم و دریافت نمودیم که همان روش ها و شیوه های عهد رسول خدا، ائمه طاهرین، دوران صحابه و تابعین، پس از گذشت بیش از ۱۴ قرن همچنان به کارگرفتنی و مطابق با موازین عقلی، مبانی علمی و مورد تأیید متخصصان حوزه های مختلف دانش بشری است.
چشمه زلال زندگی: اثر شما با سایر کتب موجود در بازار چه تفاوتی دارد؟
به لحاظ اصول و مبانی تفاوتی ماهوی دارد؛ زیرا هدف ما در این کتاب، کشف روش آموزش قرآن در سیرۀ نبوی بود. ولی کتاب های فعلی چنین دغدغه ای ندارند و صرفاً به تبیین شیوه های فعلی آموزش که به روخوانی و تجوید محدود شده، بسنده کرده اند.
چشمه زلال زندگی: از جمله مباحثی که در کتاب بررسی شده؛ نظام زوجی سورهها، ارتباط بین آموزش و خط کوفی و تدریس به روش شنیداری-گفتاری است. لطفا راجع به این مباحث توضیح دهید.
آموزش قرآن به روش پیامبر اکرم، برای گروه های سِنّی مختلف از بیسواد و باسواد و برای اهل همۀ زبان ها، خط ها و نژادها در سراسر جهان یکسان است. اجرای نظام احسن آموزش قرآن بر پایه تعالیم سیرۀ نبوی که به حمل قرآن در قلبِ قرآن آموزان و یادگیری زبان قرآن منجر می شود، مسیر همنوایی، تدبّر، دریافت معانی و مقاصد قرآن و عمل به آن را در همۀ لحظه های زندگی برای قرآن آموزان آسان میکند، به طوری که می توانند اصول جهان بینی، تفکّر، عواطف، رفتارها، روش ها و شیوه های نادرست و ناقص زندگی آنان را تصحیح و تکمیل کنند. به قول اقبال لاهوری:
«فاش گویم آنچه در دل مضمر است این کتابی نیست، چیز دیگر است
چون که در جان رفت، جان دیگر شود جان که دیگر شد، جهان دیگر شود».
این طرح برای همۀ اقشار (از کودکان دو سال به بالا تا هر ردۀ سنّی) به ویژه برای مادران، با شعار: «هر مسلمان، یک معلّم قرآن»، قابل اجراست؛ تا هر مسلمانی به ویژه هر مادری منزل خود را به یک کارگاه آموزش قرآن تبدیل کند و به این ترتیب انس اعضای خانواده با قرآن و تلاوت آن افزون شود. آموزش قرآن به روش پیامبر اکرم بسیار آسان، دلپذیر و فراگیر است. اجرای این طرح می تواند چشم اندازی را که رهبر معظّم انقلاب برای تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن و آشنایی آحاد جامعه با قرآن ترسیم کرده اند، فراهم آورد.
خلاصۀ اصول و مبانی آموزش قرآن در سیرۀ نبوی چنین است:
۱) تعلیم قرآن از حزب مُفَصَّل، از سورۀ ناس آغاز می شود و به قاف و در ادامه به بقره ختم می شود؛ بنابراین، آموزش، حفظ، فهم و تفسیر قرآن نباید از بقره یا نبأ آغاز شود، همۀ این سلیقه های بدون پشتوانۀ شرعی آسیب زاست و ما را از اهداف قرآن دور می کند؛
۲) تدریس به روش شنیداری- گفتاری (آموزش با روخوانی و جزوه و لوحه و کتاب و آموزش حروف آغاز نمی شود)؛ معلّم از بَر می خواند، قرآن آموزان تکرار می کنند تا قرآن از قلب و زبان معلّم وارد قلب و زبان قرآن آموز شود.
۳) خواندن قرآن سلیس و روان و شمرده است و از تلفیق آموزش قرآن با تجوید و صوت و لحن عربی خودداری می شود؛
۴) اجبار و تکلیفی در آموزش وجود ندارد و راه هرگونه سختگیری بسته است؛
۵) اشتباه های قرآنآموز غیرمستقیم تصحیح می شود؛
۶) قرآن آموزان وقتی به سورۀ علق و فرمان «اقرأ» رسیدند، سوره های ناس تا قدر را که قبلاً فراگرفته اند را با دست خویش بدون نقطه و حرکات می نویسند. سوره های پس از علق را نیز پس از فراگیری شفاهی قادرند و جایز است که بنویسند و از مزایای پربرکت آن بهرهمند شوند. و از آن پس تشویق می شوند که خواندنشان را از روی مصحف دستنویس خود انجام دهند.
۷) ترجمه و مفاهیم، آموزش داده نمی شود، بلکه قرآن آموزان از راه تصریف و پیدا کردن محور موضوعی سوره ها به مفاهیم و مضامین قرآن دست می یابند.
چشمه زلال زندگی: از شما بابت فرصتی که گذاشتید، سپاسگزاریم. ان شاء الله در پناه قرآن کریم محفوظ باشید.
