مأموریت های چشمه زلال زندگی

اوّلین نشست از سلسله نشست ­های مؤسسه­ ی دانش بنیان چشمه ­ی زلال زندگی با عنوان مأموریت «نوآوری در آموزش قرآن کریم» در تاریخ ۱۴۰۳/۰۲/۲۲ در دفتر مدیریت دانشکده­ ی الهیات و معارف اهل بیت (ع) دانشگاه اصفهان برگزار شد. این نشست با عنوان «مأموریت های مؤسسه چشمه زلال زندگی» و به هدف جذب همکاران و پژوهشگران از رشته ­های علوم قرآن و حدیث، آموزش زبان، تکنولوژی آموزشی، نرم افزار و هوش مصنوعی با حضور دکتر محسن توکّلی به عنوان سخنران و با حضور افتخاری دکتر محمّد رضا ستوده ­نیا عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث، دکتر منصوری استاد بازنشسته گروه زبان آلمانی، دکتر منصوره اژه ­ای عضو هیئت علمی گروه نرم افزار و برخی از دانشجویان گروه ­های مختلف تشکیل شد.

در این نشست ابتدا دکتر محسن توکلی بیان کرد: موضوع جلسه امروز ما معرفی طرح آموزش قرآن کریم به مثابه یک زبان است. اسمی که ما کارمان را با آن معرفی می کنیم «چشمه زندگی» است. چشمه­ ی زندگی ابتدا یک موسسه­ ی قرآنی زیر نظر اداره­ ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان و سپس یک انتشارات است که یک سال است کار خودش را شروع کرده و بعد از آن  یک مأموریت پژوهشی جدید در گروه علوم قرآن و حدیث، وان شاء الله در آینده یک برند آموزشی است که قرآن کریم را به مثابه یک زبان آموزش می ­دهد.

دکتر توکلی در ادامه گفت: قرآن کریم تا کنون بیش از این که به مثابه یک زبان آموزش داده شود، به مثابه یک متن آموزش داده شده است، ولی چشمه زندگی اعتقاد دارد که قرآن کریم باید مانند یک زبان یعنی چیزی فراتر از یک متن آموزش داده شود و دلایل مختلفی برای آن ارائه می­ دهد؛ از جمله خود آیات قرآن کریم است که به این اشاره دارد که قرآن «بلسان عربی مبین» است و یک جا هم داریم که «لسانا عربیا»؛ اینجا با وجود اختلاف­ هایی که در تفسیر آیه وجود دارد، یکی از معانیش می ­تواند این باشد که قرآن یک زبان کامل است.

وی افزود: «زبان قرآن» گاهی به معنای صرف و نحو عربی به ویژه در کارهای آقای حمید محمّدی و گاهی منظور مسائل کلامی و فلسفی آن است؛ از جمله در کتاب آقای سعیدی روشن، و گاهی منظور از آن، زبان در آموزش ­های زبانی است؛ از جمله در آثار آقای دکتر لسانی فشارکی یا آقای دکتر ابوالفضل خوشمنش که جزء اساتید دانشگاه تهران هستند، ولی من به نظرم می­ رسد نگاهی که این دسته ­ی اخیر به زبان بودن قرآن داشته­ اند، در زمینه­ ی آموزش حداقلی است و معتقد بوده ­اند که آموزش قرآن به مثابه یک زبان دقیقا مثل سایر زبان­ ها، ممکن است با قداست قرآن سازگار نباشد. چیزی که ما مطرح کرده ­ایم این است که قرآن لایه های مختلف دارد. یکی از آن­ ها اختصاص به زبان دارد؛ در روایتی داریم که «کتاب الله علی أربعة أشياء»: قرآن بر چهار چیز است. اوّلش این است که «العبارة». بعد می ­فرماید: «العبارة للعوام»؛ یعنی عبارات قرآن برای عموم است و هر کسی که در واقع بتواند با این زبان ارتباط برقرار کند و زبان عربی را یاد بگیرد، می ­تواند عبارات قرآن را خیلی راحت متوجّه شود و اگر جاهایی از عبارت را متوجه نشد، مشکل زبانی دارد.

 ایشان سپس با طرح این سوال که «زبان بودن قرآن به چه معناست» ادامه داد: زبان ویژگی ­هایی دارد؛ از جمله پویا و در حال تغییر و تحول است. در مورد قرآن می ­توانیم پویایی زبان قرآن را همانطور که روایات اشاره کرده ­اند، مانند جاری بودن ماه و خورشید بدانیم؛ همیشه تازه و قابل برداشت نکات تازه است. ویژگی دیگر زبان اصل تنوع در آن است. ما معمولا وقتی که یک معنایی را به یک تعبیر آوردیم، اگر خواستیم آن معنا را دوباره استفاده کنیم، با واژگان جدید و تعابیر جدید بیان می­ کنیم. در قرآن برای عصای حضرت موسی (ع) جایی می­ گوید: «جانّ» یعنی مار سفید رنگ، جایی می گوید: «ثعبان» یعنی مار بزرگ، و جای دیگری می گوید: «حیة» یعنی مار. این تفاوت تعبیر برای عصایی که موسی (ع) به زمین انداخت، ممکن است به خاطر تفاوت مکان تبدیل شدن عصا به مار باشد. یعنی در دربار فرعون مار بزرگی شده باشد که خدای متعال از آن تعبیر به ثعبان کرده، در حالی که ابتدای نبوت ایشان مار کوچکی بوده است، امّا در مورد لفظ «جانّ» و «حیّة» که هر دو اولین بار برای موسی (ع) در کوه طور بوده، راهی جز این نیست که بگوییم از باب اختلاف زاویه ­ی دید و اصل تنوع در زبان است؛ یعنی در واقع بگوییم در قرآن ترادف هر چند نسبی وجود دارد. امروزه در آموزش­ های تک زبانه، مثلا در آموزش زبان عربی، بدون این که ترجمه­ ای وجود داشته باشه، به عربی آموزش می­ دهند؛ یعنی از همین ترادف­ ها و تضادها استفاده می کنند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان سپس با بیان این که زبان ویژگی­ های بسیار دیگری هم دارد، به عنوان نمونه به دو مورد دیگر اشاره کرد و گفت: از ویژگی­ های دیگر زبان این است که توانش و کنش دارد. زبان در ابتدا یک توانایی ذهنی است ولی در عالم بیرون نمود دارد؛ گاهی نوشته می­ شود، گاهی اشاره می ­شود، گاهی تصویر می ­شود، گاهی مواقع نیز صوت می­ شود. همه این­ ها در مورد قرآن کریم هم وجود دارد.

باز از ویژگی­ های زبان این است که یک نظام و سازمان است. قرآن هم یک سازمان یا نظام است؛ هرچه شما دریافت می­ کنید و درک می­ کنید باید در آن نظام باشد و این نظام نباید به هم بریزد. اگر این نظام را به هم بریزید، دچار فهم اشتباه از قرآن می ­شوید.

دکتر توکلی توضیح داد: آموزش زبان روشمند است. در طول تاریخ روش ­های گوناگونی برای آموزش زبان وجود داشته است؛ اول قاعده و ترجمه بوده، بعدا بحث روش مستقیم پیش می­ آید، بعد روش شنیداری – دیداری و…. آخرین و کارآمدترین روشی که در کتب آموزشی زبان وجود دارد، روش «CLT» یعنی روش ارتباطی است. بنابراین، روش آموزش قرآن هم می­ تواند متناسب تغییراتی که در روش­ های آموزش زبان ایجاد شده تغییر کند. هدف «چشمه زندگی» آموزش نظام ­مند زبان قرآن به گونه­ ای است که وقتی قرآن آموز صفحه ­ای از قرآن را باز و قرائت می­ کند یا از دیگری می ­شنود، کاملا متوجه معنا و مفهوم آیات بشود و بتواند در آن تدبّر کند. آموزش قرآن تا کنون در این امر کار آمدی لازم را نداشته است و دلیل آن احتمالا این بوده است که ما همیشه قرآن را به مثابه یک متن و نه یک «زبان» نگاه کرده ­ایم.

در روش آموزش زبان به صورت ارتباطی که ما آن را در آموزش قرآن کریم به کار گرفته ­ایم، ۸ مهارت وجود دارد؛ چهار مهارت اصلی شامل مهارت ­های شنیدن، گفتن، خواندن و نوشتن و چهار مهارت فرعی شامل مهارت­ های آوایی، دستوری، واژگانی و مهارت فرهنگ.

وی سپس به تفاوت­ های زبان قرآن وسایر زبان ­ها پرداخت و گفت: البته این که گفته می‌شود قرآن مانند سایر زبان هاست، منظور این است که قرآن یک لایه ای دقیقا مثل سایر زبان دارد، ولی در لایه های عمیق­ تر تفاوت هایی دارد. قطعا قرآن معجزه­ ای شگفت انگیز است و معجزه بودن آیات قرآن کریم و زیبایی آن ­ها وقتی درک می­ شود که درگیر آن­ ها بشویم؛ جمله های قرآن را برای تمرین و یادگیری تغییر بدهیم و با زبان قرآن سخن بگوییم؛ همانطور که دیده شده است در خطبه­ های حضرت زینب (سلام الله علیها) آیاتی از قرآن وجود دارد که عینا آیات قرآن نیست؛ گاهی فعل­ ها و ضمایر از حالتی به حالت دیگر تغییر کرده است. یا شنیده­ اید که فرزندان فضه، خادمه بزرگوار حضرت زهرا (علیها السلام)، گفته ­اند: مادر ما بیست سال است که با قرآن صحبت می­ کند. وقتی این گونه با زبان قرآن عجین شوید، معجزه بودن قرآن را نه به اعتبار دیگران، بلکه با گوشت و پوست خود درک خواهید کرد: «قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا» (الإسراء/۸۸)

مدیر مؤسسه ­ی چشمه­ ی زلال زندگی در مورد کتب آموزشی مؤسسه توضیح داد: ما در راستای آموزش نوین قرآن، کتاب چشمه زندگی را تدوین کرده­ ایم و در حال حاضر مشغول تکمیل و تصویرسازی آن ها هستیم. با این حال برای بحث قرائت (reading) و مکالمه (conversation) این کتاب­ ها به دنبال نظرات و ایده های دوستان در رشته های مختلف دانشگاهی هستیم و می‌خواهیم تا حد امکان به گونه ای باشد که فعال و پویا بوده و فهم و یادگیری دقیقی را به قرآن آموزان بدهد. در بررسی­ هایی که بنده در کتاب­ های آموزش ترجمه و مفاهیم قرآن انجام داده­ ام اشکالاتی وجود دارد که ما تلاش می ­کنیم آن اشکالات در کتاب چشمه زندگی نباشد؛ به طور مثال تمرینات این کتاب­ ها معمولا غیر فعالست؛ یعنی درگیری ذهنی ایجاد نمی­ کند، یا اینکه تنوّع کمی دارد. استاندارد سازی تمرینات و ارزشیابی علمی امر مهمی است که من فکر می­ کنم دوستانی که در رشته­ ی تکنولوژی آموزشی هستند، می‌توانند به کمک ما بیایند. دوستانی که در زمینه­ ی آموزش زبان کار می­ کنند، نیز می ­توانند به ما کمک کنند. در زمینه دیجیتال سازی این کتب نیز دانشجویان هوش مصنوعی و نرم افزار می ­توانند در تکمیل این پروژه کمک کار باشند.