بررسی الزامات ایجاد سامانه­ دیجیتالی آموزش جامع قرآن کریم

دومین نشست از سلسله نشست‌های چشمه­ زلال زندگی در تاریخ ۱۴۰۳/۰۲/۲۹ در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان با عنوان «بررسی الزامات ایجاد سامانه­ دیجیتالی آموزش جامع قرآن کریم» و با حضور دکتر محمدرضا شعرباف، عضو هیئت علمی گروه مهندسی نرم افزار دانشگاه اصفهان و دکتر محسن توکّلی، مدیر مؤسّسه و عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان برگزار شد.

در ابتدای این نشست، مدیر مؤسّسه چشمه­ زلال زندگی اظهار کرد: موضوع این نشست در خصوص کلان پروژه‌ای به نام «چشمه زندگی» است که قرآن را به مثابه یک زبان به مخاطبان خود آموزش می‌دهد.

وی افزود: تا امروز آموزش قرآن بیشتر مانند یک متن بوده است؛ امّا آموزش قرآن به مثابه یک زبان، بسیار گسترده‌تر و پیچیده‌تر خواهد بود.

دکتر توکلی به معرفی کتاب چشمه زندگی پرداخت و بیان کرد: اوّلین نکته­ قابل توجّه در کتاب چشمه زندگی این است که این کتاب با الگوگیری از کتب آموزش زبان انگلیسی در تلاش است تا به اهداف خود برسد. این کتاب سطح بندی شده و بخش­ های مختلف آن موضوع بندی و تا کنون سه جلد از آن منتشر شده است که ارائه آن به شکل سامانه­ دیجیتال، در دست بررسی و اجراست. در کتاب چشمه زندگی، آموزش قرآن به چندین بخش تقسیم شده است که هر یک، به اختصار توضیح داده می‌شوند:

۱) الگوگیری از بخش «conversation» در کتاب­های آموزش زبان انگلیسی و در نتیجه ارائه­ متن مرتبط با موضوع درس برای حفظ و آشنایی بیشتر با زبان عربی که با عنوان بخش «لنتذکّر» در این کتاب ارائه شده است.

۲) ایجاد و ارائه بخش آواهای زبانی و انتخاب نام جدید «اتّبع قرآنه» برای آن با توجه به متن قرآن.

۳) آموزش مختصر و کاربردی دستور زبان با نام «لسان عربی مبین»؛ البته باید توجّه داشت که روش آموزش دستور زبان در این کتاب به نوعی ابداعی و روشی متفاوت در آموزش دستور زبان عربی است، به گونه ای که پایه و اساس آن استفاده از اصول کلّی و دستور زبان قدیم عربی است، ولی از الگوها و ساخت­ های زبان فارسی و انگلیسی برای توضیح آن اقتباس شده است.

۴) مهارت‌های شنیداری؛ با توجّه به اینکه اصل و اساس قرآن کریم بر خلاف تورات و انجیل به صورت صوت و شنیداری بوده، بخش مهارت‌های شنیداری از اهمّیت زیادی برخوردار است. در این قسمت یک فراز از قرآن انتخاب شده و تمریناتی برای شنیدن و آموزش واژه‌ها و ترکیبات قرآنی آن صورت می‌گیرد.

۵) مهارت واژه شناسی جهت افزایش توانایی فصاحت و فصیح گویی در زبان عربی قرآن در دو قالب: مختصر به صورت تصویرواژه و مفصل به صورت ذکر قواعد صرفی و معناشناسی؛ واژه شناسی جزء ضروری‌ترین دانش‌ها و مهارت‌ها در زمینه‌ی آموزش زبانی است، به گونه‌ای که زبانشناسی و زباندانی بدون شناخت واژه‌ها امکان‌پذیر نیست.

۶) مهارت خواندن و درک مطلب؛ این قسمت، اصلی‌ترین بخش کتاب است و سایر قسمت‌ها با توجه به این قسمت تنظیم می­ شود.

۸) قواعد فهم و ارتباط گیری با قرآن؛ در این قسمت که منحصر به این کتاب است و از کتب آموزش زبان انگلیسی الگوگیری نشده است، مطالبی در مورد درک ارتباط بين كتاب و سنت، آشنايی با برخی از قرائت­ های قرآنی، آشنايی با برخی از علوم قرآنی، آشنايی با بزرگان، هنرمندان و عاملان به قرآن و معرفی آثار آن­ها، پاسخگویی به برخی از شبهات در مورد قرآن، و آشنایی با برخی از علوم مورد نیاز برای فهم و شناخت بیشتر قرآن کریم است. در این بخش، بسته به یکی از اهداف بالا، محتوایی از قرآن کریم و خارج آن آماده شده است. این محتوا و تمارین آن شوق بر انگیز بوده و در ایجاد انگیزه در قرآن آموز برای کسب علم، معرفت و ایمان نسبت به قرآن کریم مؤثّر است.

وی ادامه داد: این کتاب در هر درس با توجه به موضوع آن، بخشی از قرآن کریم را با تمرینات خاص خود ارائه می‌دهد و انتظار می رود که پس از مطالعه­ کامل این کتاب و گذراندن دوره‌های آموزشی، توانایی درک مطلب حداکثری از آیات قرآن برای قرآن آموز به دست آید. از جمله برنامه‌ریزی هایی که قرار است برای بهبود کار کتاب صورت بگیرند: ۱) دیجیتالی شدن کتاب و ۲) اضافه شدن کتاب ها و وسائل آموزشی و کمک آموزشی در کنار کتاب اصلی است.

در ادامه، دکتر محمد‌رضا شعرباف به بیان فواید دیجیتالی شدن کتاب چشمه زلال زندگی و ایجاد سامانه آموزشی پرداخت و اظهار کرد: فواید این کار عبارت است از:

۱) در دسترس بودن کتاب و استفاده در همه زمان ها و مکان ها.

۲) جستجوی آسان و سریع؛ در یک سامانه دیجیتالی امکان ارائه موضوعات و مسائل روز زمانه برای پیدا کردن راهکار و مطالب مرتبط با آن در قرآن وجود دارد تا در پرتوی نور آیات الهی، به سوالات و نیازها پاسخ داده شود.

۳) ثبت سؤالات و یادداشت های متعدد و متفاوت کاربران در سامانه؛ نکته مهم و قابل تأمل در این زمینه این است که یک سامانه­ آموزشی می‌تواند با برگزاری کلاس‌های آموزش مجازی در زمان‌های مناسب، این سؤالات را به خوبی پاسخ دهد.

۴) شخصی سازی سامانه؛ با توجه به این مسئله که در دوره های آموزش حضوری و عمومی، افراد بر اساس تفاوت در میزان توانایی‌هایشان ممکن است دچار مشکل شده و توان هم قدم شدن با یکدیگر را در فهم مطالب نداشته باشند، پس با دیجیتالی کردن این کتاب و ایجاد یک سامانه آموزشی، آموزش برای هرکس شخصی‌سازی شده و هر یک از کاربران می‌توانند متناسب با توان و نیازهای خودشان پیش رفته و مطالب جدید را یاد بگیرند.

عضو هیئت علمی گروه مهندسی نرم افزار دانشگاه اصفهان درباره سیر تکاملی ایجاد سامانه دیجیتال بیان کرد: گام اول، شناخت مخاطبان، نیازها و دیدگاه‌های آ‌ن ها و در نتیجه ارائه مطالب متناسب با نیاز مخاطبان است. این بخش از اهمّیت بسیار ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا ایجاد یک سامانه­ تک بعدی که صرفاً بر اساس نظریات شخصی سازنده تشکیل شده است، چندان مفید نخواهد بود و شناخت مخاطبان و توجه به نیازهای آنان و آماده‌سازی سامانه بر این اساس، بسیار اهمّیت دارد.

وی افزود: به طور کلی مخاطبان در این سامانه به دو دسته تقسیم خواهند شد: شاگرد و استاد. شاگردان با هدف یادگیری مطالب مختلف و اساتید با هدف آموزش مباحث متفاوت وارد سامانه خواهند شد. اگر چه باید به این نکته توجه داشت که تمامی مطالب آموزشی در سامانه وابسته به استاد خاصی نخواهند بود و در بعضی از قسمت‌ها بدون نیاز به استاد، اطلاعات بارگذاری خواهند شد.

دکتر شعرباف ادامه داد: گام دوم در ایجاد یک سامانه­ دیجیتالی دسته‌بندی مطالب مرتبط با نیازهای مخاطبان با رعایت اصول مذهبی و سنّتی و توجه به اصول روانشناسی از جمله رنگ بندی سامانه و … است.

گام سوم ایجاد تست های سطح‌بندی شده برای کاربران سامانه به منظور تعیین سطح افراد است. البته برای تعیین سطح افراد می‌توان به اطلاعات ارائه شده از سوی آن ها که در سامانه ثبت می‌شود هم بسنده کرده و از بارگذاری تست های تعیین سطح صرف نظر نمود. امّا در صورت ارائه تست سطح بندی، بخش طراحی سوالات تعیین سطح و نتیجه‌گیری از تعیین سطح افراد بسیار حائز اهمّیت خواهد بود.

در گام چهارم و در پایان و بعد از نوشتن سناریوهای مختلف، تکنولوژی سامانه (تلفن همراه، لپ تاپ و…) انتخاب می‌شود.

در ادامه­ این نشست، دکتر محسن توکلی، مدیر مؤسسه چشمه­ زلال زندگی به بیان نکاتی مهم در خصوص ویژگی های کتاب و اهداف سامانه پرداخت و اظهار کرد: ۱) متن قرآن کریم در ظاهر پاراگراف‌بندی نشده است، امّا قابلیت پاراگراف بندی در متن قرآن کریم وجود دارد. برای این کتاب کلّ قرآن مطالعه و پاراگراف‌بندی و به هر پاراگراف یک عنوان داده شده است. این روش آموزش، یک شیوه­ آموزشی نوین است.

۲) تنظیم و دسته‌بندی قواعد دستوری از آسان به سخت و از اهمّ به مهم بوده است.

۳) یکی از اهداف بسیار مهم سامانه، آموزش قرآن به زبان‌های مختلف و نه فقط به زبان فارسی است تا همه افراد در سراسر جهان بتوانند از آن بهره ببرند.

۴) از جمله اهداف مهم دیگر، کارآفرینی در رشته‌های مرتبط با قرآن همچون علوم قرآن و حدیث است تا افراد حاضر در این رشته مصمّم به ادامه تحصیل در آن شوند و افراد بیشتری جذب تحصیل در این رشته شوند؛ به ویژه برای آقایان که بحث کار و کاریابی بسیار اهمّیت دارد.

۵) نکته قابل توجه دیگر این است که پروژه­ ایجاد سامانه آموزشی، پروژه­ ای سنگین و هزینه بر است و برای ایجاد آن باید کارگروه­ های مختلفی تشکیل شود.

وی افزود: تاکنون حدود ۲ میلیارد تومان هزینه برای ساخت و تنظیم آن برآورد شده است؛ به همین دلیل هدف سازندگان از پژوهش­ های بسیار سنگین در این زمینه این است که در پی صرف این هزینه، بازخورد خوبی از ایجاد سامانه حاصل شود.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان راجع به برتری سامانه دیجیتال نسبت به کلاس‌های آموزشی دانشگاهی گفت: در یک سامانه آموزشی امکان آموزش همزمان برای افراد در سطوح مختلف وجود دارد؛ در حالی که در کلاس‌های آموزشی دانشگاهی با توجه به تفاوت سطح و توانایی افراد، این طرح قابل اجرا نیست.

در کلاس‌های آموزش حضوری محدودیت زمانی وجود دارد و برگزاری آموزش و آزمون در کنار هم کاری سخت و زمان بر است؛ در حالی که سامانه­ دیجیتال این محدودیت های زمانی را از بین می‌برد.

وی در آخر به برخی از کار گروه‌های این پروژه اشاره کرد: ۱) کارگروه رسانه؛ هدف از این کارگروه معرفی پروژه به جهت جذب پژوهشگران و حامیان معنوی و مادی آن است.

۲) کارگروه محتوای قرآنی و آموزشی؛ هدف از این کارگروه استفاده از دانشجویان قرآن و حدیث، آموزش زبان و تکنولوژی آموزشی برای تولید محتوای دروس است.

۳) کارگروه تصویرسازی؛ هدف از این کارگروه تصویرسازی دروس و صفحه آرایی مجموعه کتب چشمه­ زندگی است.

۴) کارگروه صوت و صداپیشگی؛ هدف از این کارگروه آماده ­سازی صوت دروس و کار کردن بر روی طرح قرآن صوتی_ نمایشی است.

۵) کارگروه نرم افزار و هوش مصنوعی؛ هدف از این کارگروه دیجیتال سازی محتواهای آموزشی است.

۶) کارگروه معجم آموزشی؛ در این کارگروه بررسی واژگان، ریشه‌ها، موضوعات و کاربردهای آنها با هدف انتقال اکثر معانی قرآن در کوتاه ترین زمان ممکن، صورت می‌گیرد.

۷) کارگروه مصحف مرقّم؛ هدف از این کارگروه آماده سازی مصحفی با نشانه گذاری های نگارشی است.