تلفیق هنر قدسی و اصالت ایرانی
روایت استاد فرزام زالی از آفرینش بزرگترین سیاهمشق نستعلیق تحریر شده در جهان
در فضای معنوی دانشگاه معارف قرآن و عترت(ع) اصفهان، جایی که آیات الهی روحبخش محافل علمی است، استاد فرزام زالی، خوشنویس برجسته، با خلق سیاهمشقهایی بینظیر، تلفیقی چشمنواز از هنر اصیل ایرانی و مفاهیم عمیق قرآنی را پیش روی مخاطبان میگستراند. یکی از شاخصترین آثار ایشان، بزرگترین سیاهمشق نستعلیق جهان در وصف پیامبر اعظم(ص) است که با ماهها تلاش مداوم و استفاده از مرکبهای طبیعی خلق شده و امروز به یکی از گنجینههای هنر اسلامی و الهامبخش بازدیدکنندگان داخلی و خارجی تبدیل شده است. خبرنگار چشمه زلال زندگی در گفتوگویی ویژه با این استاد، به رمز و راز این هنر متعالی پرداخته است که در ادامه میخوانید.
چشمه زلال زندگی: لطفاً درباره خودتان و مسیر ورودتان به هنر خوشنویسی توضیح دهید.
فرزام زالی هستم، فارغالتحصیل کارشناسی ارشد هنر و در مرکز آفرینشهای هنری دانشگاه معارف اصفهان فعالیت میکنم. از دوران کودکی با هنر خوشنویسی آشنا شدم؛ خانواده ما همگی در خط تحریری، خوشنویس هستند و این ذوق و مهارت به نوعی در ما به صورت موروثی وجود دارد و از همین رو از ابتدا خط تحریری را زیبا مینوشتیم. در نوجوانی مدتی، هرچند کوتاه، شاگرد مرحوم استاد فضایلی و سپس استاد معین بودم. پس از پایان دوران سربازی، به تدریج نوشتن با قلم درشت را آغاز کردم و اکنون حدود ۱۰ سال است که به صورت حرفهای در حوزه خوشنویسی کار میکنم. خوشنویسی دارای چندین نوع خط است و در میان آنها نستعلیق به عنوان عروس خطوط اسلامی شناخته میشود؛ سبکی که من نیز در آن به فعالیت تخصصی میپردازم همین خط هست و البته خط ثلث که ام الخطوط نام دارد. خط نستعلیق پنج گرایش دارد: کتیبه، چلیپا، قطعه آزاد، سیاهمشق و کتابت؛ و در میان آنها، سیاهمشق زیباترین فصل خوشنویسی ایرانی به شمار میرود.
چشمه زلال زندگی: درباره بزرگترین سیاهمشق خط نستعلیق در وصف پیامبر اعظم(ص) که به قلم شماست توضیح دهید.
این اثر، سیاهمشق بی نظیر، برگرفته از شعری از حضرت مولانا علیهالرحمه در وصف معراج پیامبر اعظم(ص) است. تحریر آن حدود ۶ ماه زمان برده و در آن از مرکبهای صنعتی و سنتی بهره گرفتهام؛ از جمله آبِ شاهتوت و آبِ زعفران. در دیگر آثار نیز مرکّبهای سنتی استفاده شده که به دلیل ماندگاری و مقاومت بیشتر در برابر نور، و زیانهای محیط، برای آثار مناسبترند. این سیاهمشق، از بزرگترین سیاهمشقهای نستعلیق نوشته شده در جهان است که به رشته تحریر درآمده است.
چشمه زلال زندگی: نقش مرکز آفرینشهای هنری در دانشگاه چیست؟
مرکز آفرینشهای هنری از افتخارات جناب استاد آقای دکتر حاجکاظمیان، ریاست دانشگاه است که حدود پنج سال پیش افتتاح شد. برخی دانشگاههای دیگر در کشور نیز، از این مرکز الگو گرفته و حتی بخشهای گستردهتری مانند نقاشی و مجسمهسازی را نیز در برنامهٔ خود قرار دادهاند. اما در دانشگاه ما، به دلیل ماهیت قرآنی رشتههای تحصیلی، طبیعتاً آثار خوشنویسی با آیات، احادیث و اشعار معنوی آمیخته است. راهروها، کلاسها و فضای عمومی دانشگاه بهگونهای با خط آراسته شده که محیط دانشگاه به یک «موزه دانشگاه» تبدیل شده است. بسیاری از استادان و دانشجویان، مباحث درسی خود را با استناد به همین آیات و روایات نصبشده دنبال میکنند. در آثار دیگر من نیز غالباً از مرکّبهای طبیعی و کاغذهای دستساز، آهارمهره و ابر و باد استفاده شده است. برخی از این آثار، از بزرگترین سیاهمشقهای نستعلیق در جهان هستند و هر کدام زمان طولانی برای تحریر بردهاند؛ برای نمونه، نگارش یک اثر ممکن است دو ماه روزانه ۱۰ تا ۱۲ ساعت زمان برده باشد. مجموعه کلکسیونی این سیاه مشق های منحصر به فرد و بی نظیر، برای ثبت جهانی در سال ۲۰۱۸ به نمایندگی گینس ارسال شده اند.
چشمه زلال زندگی: ویژگیهای منحصر به فرد آثار شما چیست و بازدیدکنندگان خارجی چه برداشتهایی داشتهاند؟
خوشنویسان عمدتاً اشعار را با خط نستعلیق مینویسند؛ اما خط ثلث به عنوان امالخطوط، بهترین جلوه را برای آیات و احادیث فراهم میکند. البته با خط نستعلیق نیز میتوان آیات و روایات را نوشت اما ان ویژگیها و زیبایی خاصی که در خط ثلث است در بقیه خطها نیست. ویژگی منحصر به فردی که این آثار دارد این است که برخی از آثار توأمان با شعر، مطلب مرتبط با آن شعر ازجمله آیات یا روایات را نیز به خط ثلث آوردهام که گاهی تک کلمه یا یک جمله نیز بوده است و این اثر بزرگ را به خط ثلث و نستعلیق مزین شده است. اما ویژگی شاخص این مجموعه به عنوان آثار جهانی آن است که بسیاری از آثار با دانگ چلیپا و یا دانگ های کوچکتر نوشته شدهاند؛ بنابراین تحریر آنها صبر و حوصله مضاعف میطلبد. بازدیدکنندگانی از کشورهای مختلف به دیدن این آثار آمدهاند و دو نکته برایشان بسیار حائز اهمیت بوده است: ۱) تا کنون چنین آثاری را در این ابعاد و به صورت یک مجموعه واحد ندیده بودند. ۲) استفاده از آیات و روایات اسلامی است که محور کار قرار دادهام و سبب الهامگیری از آنها شده است.
چشمه زلال زندگی: از اینکه وقت گرانقدر خودتان را در اختیار ما گذاشتید نهایت تشکر را داریم و برای شما آرزوی موفقیت روز افزون داریم.
