انواع ارزشیابی در آموزش قرآن کریم به مثابه یک زبان
سومین نشست از سلسله نشستهای چشمه زلال زندگی در تاریخ ۱۴۰۳/۰۳/۰۵ در دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان با عنوان «انواع ارزشیابی در آموزش قرآن کریم به مثابه یک زبان»، با حضور دکتر محسن توکلی، مدیر موسسه چشمه زلال زندگی و عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان و سرکار خانم اسما یزدی، دانشجوی دکتری رشته ی تکنولوژی آموزشی دانشگاه تربیت مدرّس برگزار شد.
در ابتدای این نشست، دکتر یزدی به سهم حواس در یادگیری پرداخت و اظهار کرد: همه حواس ما به يک اندازه در يادگيری تأثير ندارد، بيشترين سهم متعلق به حس بينايی و بعد از آن حس شنوايی است. به دلیل عدم توجه به این نکته بسياری از سامانه های آموزشی كارايی لازم را ندارند.
وی افزود: ما هنگامی كه میخواهيم كتاب يا نوشتهای را به يک سامانه آموزشی تبديل كنيم، بايد اصولی را رعايت كنيم. بر اساس چندين الگو نرم افزارهای چندرسانهای را بررسی می كنيم. هر اپليكيشن و هر وبسايت الكترونيكی آموزشی مناسب نيست. اين گونه ابزارها برای آموزش دادن بايد بر اساس يك الگوی آموزشی باشند.
دانشجوی دکتری تکنولوژی آموزشی به الگوی گانیه اشاره کرد و گفت: اوّلين مورد در اين الگو اصل جلب توجه است. دومين مورد آگاه كردن فراگير از اهداف آموزشی، سومين مورد تحريک پيش نيازهای يادگيری و مورد بعدی عرضه مطالب محرّک و … است.
وی با بیان چند نمونه از الگوهای يک شبكه آموزشی ادامه داد: آموزش الكترونيک بايد بر اساس الگوی آموزشی باشد و بر اساس طراحی آموزش ايجاد شده باشد و تنوع در يادگيری، تنوع در شيوههای ارائه مواد، استفاده از مواد متناسب با سن، انتقال يادگيری در شرايط واقعی زندگی، ارائه راهنمای یادگيری، ارائه عملكرد، فراخواندن عملكرد، ارائه بازخورد درباره كيفيت عملكرد، سنجش عمكرد در آن رعایت شده باشد.
یزدی درباره اهداف ارزشیابی بیان کرد: ۱) ارزشیابی وسيلهای برای شناخت نارسايیهای آموزشی شاگردان و ترميم آن است. ۲) به فرد، بازخورد داده می شود. (اين بازخورد بايد آنی باشد يعنی در همان لحظه به فرد بازخورد ارائه شود.) ۳) وسيلهای برای بهبود و اصلاح فعاليتهای آموزشی است. ۴) وسیله ای برای شناساندن هدف های آموزشی در فرايند تدريس است. ۵) وسيله ای برای شناخت توانايیها و زمينههای علمی شاگردان و تصميم گيری برای انجام دادن فعاليتهای بعدی آموزش است.
دانشجوی دکتری تکنولوژی آموزشی درباره انواع ارزشیابیها گفت: ۱) اوّلين نوع، ارزشيابی ورودی يا آغازين است. ارزشيابی آغازين برای اندازه گيری رفتارهای ورودی و تشخيص كم و زياد بودن يادگيریهای پيش نياز دانش آموزان به وجود آمده است. هدف ارزشیابی ورودی یا آغازین عبارت است از: آگاهی از توانايی قبلی دانش آموز و جبران نارسايیهای احتمالی. ۲) دومین نوع ارزشیابی، ارزشيابی تشخيصی است. اين نوع ارزشيابی جامعه بزرگتری را شامل میشود. هدف اين نوع ارزشيابی تشخيص مشكلات يادگيری و تعيين نقاط ضعف است. اين ارزشيابی علاوه بر آگاه كردن معلّم از نقاط ضعف دانشآموز، ضعفهای خود معلم را هم نشان میدهد. ۳) سومین نوع ارزشیابی، ارزشیابی تکوینی است. آگاهی يافتن از نحوه ی يادگيری دانش آموز برای تعيين نقاط قوت و ضعف و تشخيص مشكلات روش آموزش معلم در رابطه با هدفهای آموزشی معيّن از اهداف این ارزشیابی است. مهمترين شاخصه ی اين ارزشيابی اين است که در طول دوره ی آموزشی گرفته میشود. به اين دليل كه يادگيری دانش آموزان در طول دوره در حال انجام است به اين نوع ارزشيابی تکوینی می گوييم و تعامل و مشاركت در اين ارزشيابی بيشتر است. ۴) چهارمین نوع ارزشیابی، ارزشیابی تراکمی است که آخرین آزمون است.
وی اشاره کرد: پنج مرحله در استفاده از ارزشيابی تكوينی از نظر بلوم عبارت است از: ۱) تعيين هدف های آموزشی به صورت هدفهای رفتاری (هدف رفتاری یعنی هدف جزئی). ۲) برگزاری آزمون تكوينی در پايان تدريس هر بخش. ۳) تحليل نتايج. ۴) رفع اشکال. ۵) تحليل نقاط ضعف روش خود معلم.
یزدی درباره تفاوت پیشآزمون و آزمون آغازین بیان کرد: پيشآزمون به این هدف انجام می شود که متوجه شويم داوطلب چه مقدار از مطالبی را كه قرار است آموزش داده شود، می داند و این سنجش بيشتر برای مقاصد پژوهش مورد استفاده قرار میگيرد. امّا هدف از سنجش آغازين اندازه گيری ميزان تسلط يادگيرنده بر پيش نيازهای درس تازه است؛ يعنی همان رفتارهای ورودی. ارزشيابی ورودی به منظور آگاهی از توانايی ها و آمادگیهای قبلی دانشآموز برای شروع فرايند و جبران نارسايیهای احتمالی دانشآموز در آغاز دوره است. نمره دانشآموز در سنجش آغازين مهم است، امّا در پيشآزمون مهم نيست.
در ادامه این نشست دکتر توکلی اظهار کرد: بحث ما آموزش قرآن به مثابه يک زبان است و ارتباط بین ارزشیابی و این بحث این است که ما معمولا ارزشیابی را برای تعیین نمره ی دانش آموز یا دانشجو به کار می گیریم، در صورتی که ارزشیابی فقط این نیست و ما انواع دیگری از ارزشیابی داریم و مهم تر برای ما انواع دیگر ارزشیابی است که با بحث آموزش ارتباط عمیق تری دارد.
وی افزود: ارزشيابی گاهی از آموزش انجام میشود؛ گاهی ارزشيابی برای آموزش انجام میشود. گاهی مواقع هم ارزشيابی به مثابه آموزش انجام داده میشود. چيزی كه برای ما مهم است ارزشيابی به مثابه آموزش است.
مدیر موسسه چشمه زلال زندگی تصریح کرد: ارزشيابی به مثابه آموزش يعنی سوالات و آزمون ها در حین هر قسمت آموزش آورده شود، يعنی آموزش و آزمون با هم انجام شود و این چیزی است که ما نیاز داریم بیشتر در مورد آن بدانیم.
دکتر توکّلی سپس با بررسی انواعی از ارزشیابی در بخش شنیداری آموزش قرآن افزود: آنچه ما تا کنون در کتب چشمه ی زندگی از ارزشیابی به مثابه آموزش انجام داده ایم، بر اساس تجربیات شخصی و گاهی بر گرفته از کتاب های آموزش زبان است؛ ولی نیاز داریم که در ادامه ی کار آگاهانه تر به این کار بپردازیم.
